Oppalaš bagadus

Dát lea oppalaš bagadus KI-vuđot teakstabuvttadanprográmmaid geavaheami birra. Galggat álo dárkkistit fágaovddasvástideddjiin mii gusto du fáddái. Siidu lea vuosttažettiin oaivvilduvvon studeanttaide, muhto sáhttá leat ávkkálaš maiddái oahpaheddjiide, bagadeddjiide ja sensoriidda. Vuolábealde gávnnat resurssaid ja dieđuid jus háliidat čiekŋut eanet.

Mii leat ožžon ođđa vejolašvuođaid teakstabuvttadanprográmmaid bokte mat vuođđuduvvet goanstajierpmii (KI). Dát prográmmat sáhttet leat ávkkálaččat teavsttaid oahppamii ja bargamii, ja lea deaŧalaš ahte don studeantan oahpat mii lea lobálaš ja mot KI geavaheapmi sáhttá čujuhuvvot.

Čoahkkedoaba  

Mii geavahit KI-reaidu čoahkkedoaban teakstabuvttadanprográmmaide mat leat vuođđuduvvon goanstajirbmiin. Ovdamearkkat dakkár prográmmain leat Sikt KI-chat, ChatGPT ja Bing-chatta.

Bagadus čujuha dasa mot geavahit chat-modeallaid main lea KI, muhto ii daja maidege KI-reaidduid birra mat buvttadit govaid dahje musihka

Makkár prográmma berret geavahit?

Sámi allaskuvlla studeanttat ja bargit berrejit geavahit Sikt KI. Bálvalus goziha persovdnasuodjalusa ja dihtorsihkarvuođa, ja danne dat dieđut maid bijat eai geavahuvvo modealla hárjeheapmái. Don logget sisa Feide-geavaheddjiin, ja dat lea nuvttá.

SIKT-KI (sikt.no)  

Lea dehálaš ahte ovdal go dan geavahat,  de logat Sikt KI – geavahaneavttuid (sikt.no). 

KI-reaidduid ráddjehusat  

KI-reaiddut leat buorit teavstta genereremis. Dan sii dahket dan vuođul mii lea jáhkehahtti vástádus interneahta teavsttain mat leat olámuttos. Modealla lea hárjehallon duhtadit geavaheaddji, iige earut jáhkehahtti ja unnit jáhkehahtti teavsttaid.

Danin KI genererejuvvon teavsttas sáhttet leat meattáhusat, boasttuvuođat dahje boasttudieđut. Dasa lassin sáhttá teaksta mii ráhkaduvvo orrut čábbudahtton, oppalaš ja hejot heivehuvvon kontekstii. Danne lea dehálaš ahte don kritihkalaččat meannudat daid dieđuid máid KI addá, ja áinnas geavahat eará luohtehahtti gálduid mat duođaštit daid dieđuid máid oaččut. 

KI oahppodoarjjan 

KI sáhttá leat ávkkálaš reaidu oahppama ovddideamis.

Sáhtát ovdamearkka dihte geavahit KI čilget doahpagiid, buoridit ohcanteavstta giela, čiekŋudit fágateavsttaid, dahje sáhtát geavahit KI ráhkadit ovdamearkabargobihtáid eksámena ráhkkaneapmái. Sáhtát maiddái geavahit KI oažžut rávvagiid hárjehallanplánaide dahje hábmet mihttomeriid. 

KI ságastallanguoibmin 

KI-chat doaibmá dainna lágiin ahte don attát modellii jearaldagaid dahje attát bagadusaid, máid dábálaččat gohčodit "prompts". Vuolábealde leat moadde ovdamearkka dákkár “promptssain”:  

• "Mun lean čállán oasi dáža, nissonlaš komponisttaid birra, muhto mu mielas dat nu njuovžil. Sáhtátgo veahkehit čielggadit giela?" (Bidjal dása iežat teavstta)  
• "Mus lea ovdanbuktin gávcci vahku geahčen, ja ražan eahpesihkkarvuođain. Sáhtát go veahkehit ráhkadit plána dasa mot sáhtán ráhkkanit dán ovdanbuktimii?"  

Sáhtát go dahkat giela dáin ohcamušain eambbo formálalažžan?" (Bidjal dása iežat teavstta)  

• "Mus leat čállinváttisvuođat ja dárbbašan veahki riektačállimii dán oasis" (Bidjal dása iežat teavstta)  

Ráva  
Vuosttaš vástádus lea hárve buorre ja dávjá lea dárbu ságastallat KI-chattain. Sáhtát ovdamearkka dihte bivdit dárkilet hárjehallanplána, bivdit eará sisdoalloosiid, bivdit eanet formálalaš giela dahje bivdit eanet ovdamearkkaid. 
 

Fuomáš! KI-reaiddut eai leat beare čeahpit sámástit, ja danne fertet stuorit gielain bargat reaidduin. Ovdamearkkadihte dárogillii dahje eaŋgalašgillii. 

Geavahit KI čálalaš bargguin  

KI-reaidduid sáhttá geavahit čálalaš bargguiguin muhtun ulbmiliidda. Sáhtát ovdamearkka dihte geavahit prográmma  

• digaštallanguoibmin  
• ovddidit čuolmmaid  
• teavstta hábmemii ja struktuvrii  
• evttohit ákkaid ja perspektiivvaid  
• oažžut buoret áddejumi teoriijaide ja doahpagiidda  
• gielladárkkisteapmái ja rievttesčállimii
• oažžut eanet ideaid ja ákkaid  
• mo gávdnat synonymaid dahje eará vejolaš vugiid mo čilget juoidá  

Giellareaiddut sáhttet leat veahkkin jos čálát eará gillii go iežat eatnigillii dahje jus dus leat lohkan- ja čállinváttisvuođat. 

 

Fuomáš: It galgga atnit KI čállit teavstta alccet. Muhto sáhtát geavahit KI digaštallanguoibmin, ja geavahit vástádusaid maid oaččut vuolggasadjin ja inspirašuvdnan barggustis

Movt čujuhit KI geavaheapmái? 

Jus leat geavahan KI čálalaš bargguin de galggat : 

1. čujuhit njuolga das teavsttas gos leat geavahan KI. Ovdamearkka dihte ná: (SIKT KI, 2025). Geahča Kildekompasset (kildekompasset.no) gos leat eanet dieđut dan birra.
2. Čilget iežat teavsttas  
   a. man muddui KI lea geavahuvvon (makkár osiide teavsttas) 
   b. manne (omd. oažžut ideaid, veahkehit struktureremiin, gieladivvummii jna.) ja
   c. man láhkai (čilget konkrehta mo don leat geavahan dan ja makkar ávkki ožžot das)

Dákkár čilgehusa ovdamearkkat:  

• "Mun lean barggu olis geavahan SIKT KI danin go háliidin oažžut ideaid jearahallanmateriálas, ahte leat go bealit máid lean in leat jurddašan. Vástádusaid vuođul maid ožžon, rievdadin muhtun gažaldagaid ja fievrridin daid jearahallamii".
• "Lean bivdán SIKT KI lohkat korrektuvrra go mus lea eará eatnigiella go dárogiella ja dovddan ahte in álo máhte nu bures báhkkodit dárogillii. Mun dárkkistin buot evttohusaid máid ožžon, ja geavahin muhtimiid ja hilgon earáid." 

Verrošeapmi ja lobihis geavaheapmi  

Eksamenbargu ja bargogáibádusat galget leat iehčanas barggut ja vuorojuvvo ahte čuovut akademalaš njuolggadusaid vuoiggalašvuođa ja doallevašvuođa hárrái.

Ii leat lohpi:  

• máŋget teavstta máid KI lea ráhkadan ja hábmet dan iežat láhkai  
• dahkat smávit rievdadusaid teavsttas máid KI lea ráhkadan ja ovdanbuktit dan iežat bargun
• juogadit hearkkes dieđuid dahje peršuvdnadieđuid KI:ain

 

Fuomaš! Dás lea deahálaš earuhit KI-ráhkaduvvon čállosa ja KI-gieđahallojuvvon čállosa. KI-ráhkaduvvon čálus lea go KI lea čállán teavstta vuođđuduvvon du “promptsain”. Čálus gieđahallon KI bokte jus leat bivdán veahki omd. gielladivvumiin. Čálus lea du iežat, muhto KI lea veahkehan du gielalaš ovdanbuktimiin. 

Čálalaš vástádusaid árvvoštallan

KI-ráhkaduvvon teaksta ii leat luohtehahtti gáldu, ja danin it berre cuoigut KI teoriijaid dahje doabačilgehusaid. Geahča baicca mii lohkanmeriin dahje eará luohtehahtti gálduin lea.

Čálalaš vástádusat árvvoštallojuvvojit eavttuid vuođul maid oaččut fágaoahpaheaddjis dahje eksámenkántuvrras. Dát rievddadit fáttás fáddii ja iešguđetlágan bargguin.

Jus váruhuvvo ahte leat verrošan, de dieđihuvvo oahppohovdii ja rektorii.

Lobálaš geavaheapmi KI:as, nu mot lea čilgejuvvon dás bajábealde, eai galgga leat negatiivvalaš váikkuhusat barggu árvvoštallamis.